دهمین نشست «کافه تیف»: کالبدشکافی آینده پرداخت اعتباری و چالش‌های تنظیم‌گری در ایران

دهمین نشست از سری جدید برنامه‌های تخصصی کافه تیف با موضوع محوری «آینده پرداخت اعتباری در اکوسیستم مالی ایران» برگزار شد. این رویداد که با حمایت هلدینگ فناوری اطلاعات بانک شهر و به میزبانی پویا صمدی، معاون توسعه کسب‌‌وکار شرکت فاش، شکل گرفت، میزبان جمعی از مدیران ارشد و فعالان برجسته صنعت بانکداری و لندتک بود تا ابعاد مختلف تحول دیجیتال در حوزه اعتبار را مورد واکاوی قرار دهند .

اعتبار؛ از سنت «حساب دفتری» تا مدرنیته دیجیتال

در ابتدای این نشست، داوود محمدبیگی، معاون فناوری اطلاعات بانک خاورمیانه، با نگاهی ریشه‌شناسانه به مفهوم اعتبار، آن را پدیده‌ای قدیمی در مناسبات اقتصادی ایران دانست که پیش از این در قالب‌هایی چون «نسیه» و «حساب دفتری» در بازارهای سنتی جریان داشته است. او با اشاره به آمارهای شبکه پرداخت، عنوان کرد که ماهانه ۴ تا ۵ میلیارد تراکنش در کشور انجام می‌شود که ۹۰ درصد آن‌ها مبالغی خرد و کمتر از ۵۰۰ هزار تومان دارند. محمدبیگی تأکید کرد که تجمیع این تراکنش‌های خرد در قالب مدل‌های اعتباری در پلتفرم‌هایی مانند لندتک، نه تنها مدیریت هزینه‌ها را برای مردم ساده‌تر می‌کند، بلکه بار عملیاتی و هزینه‌های گزاف پردازش تراکنش‌های خرد را از دوش شبکه بانکی برمی‌دارد. او همچنین خاطرنشان کرد که بدهکار شدن به واسطه اعتبار، اگر با مدیریت صحیح همراه باشد، یک «بدهی سالم» برای ارتقای رفاه خانوار است.

مرز میان رفاه و تله بدهی در اکوسیستم اعتباری

محمدمهدی اسماعیلی، مدیرعامل سیموتک، در ادامه گفتگوهای کافه تیف، کارکرد اصلی اعتبار را پوشش شکاف زمانی میان درآمد و هزینه دانست. وی هشدار داد که اعتبار زمانی از مسیر سازنده خود خارج می‌شود که به ابزاری برای «بدهی روی بدهی» تبدیل شود؛ یعنی فرد برای تسویه تعهدات قبلی، ناچار به ایجاد بدهی‌های جدید و بزرگتر شود. اسماعیلی تأکید کرد که در شرایط تورمی، اعتبار می‌تواند فشار کاهش قدرت خرید را جبران کند، اما نباید به اشتباه به عنوان جایگزین درآمد دائمی خانوار تلقی شود.

وی همچنین به پدیده نقد کردن اعتبار با مبالغ کمتر اشاره کرد و آن را یکی از آسیب‌های جدی دانست که اعتبار را از ابزار رفاه به منشأ آسیب مالی تبدیل می‌کند.

پاسخ به یک شبهه بزرگ؛ آیا لندتک‌ها تورم‌زا هستند؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های دهمین نشست کافه تیف، به بررسی رابطه توسعه پرداخت‌های اعتباری با نقدینگی و تورم اختصاص داشت. امید ترابی، مدیرعامل دیجی‌پی، با رد قاطع این دیدگاه که پلتفرم‌های BNPL(الان بخر، بعداً پرداخت کن) موجب خلق پول می‌شوند، توضیح داد که تنها نظام بانکی قدرت خلق پول دارد.

وی تشریح کرد که پلتفرم‌های اعتباری برای هر واحد اعتباری که به مشتری تخصیص می‌دهند، باید منابع واقعی در اختیار داشته باشند تا به پذیرنده پرداخت کنند؛ بنابراین پولی جدید وارد چرخه نمی‌شود. ترابی حتی معتقد است که دسترسی به اعتبار می‌تواند فشار انتظارات تورمی را تخلیه کند؛ چرا که مصرف‌کننده به جای هجوم برای خرید کالا از ترس گرانی در آینده، می‌تواند در زمان نیاز واقعی خود کالا را تهیه کند که این امر به رونق تولید نیز کمک می‌کند.

مهدی مومنی، مدیرعامل ازکی‌وام، نیز با تأیید این نگاه، اشاره کرد که سهم اقتصاد دیجیتال از کل اقتصاد ایران حدود ۵ تا ۷ درصد است و بازار اعتبار پلتفرمی در حال حاضر در مقیاسی نیست که بتواند محرک تورم در سطح کلان باشد. او تأکید کرد که نسبت دادن تورم کشور به این صنعت نوپا با واقعیت‌های عددی سازگار نیست.

چالش زیرساخت داده و ضرورت اعتبارسنجی متمرکز

در بخش دیگری از گفت‌وگوهای تخصصی کافه تیف، موضوع اعتبارسنجی و نبود زیرساخت مشترک داده به عنوان یکی از موانع اصلی مطرح شد. امید ترابی اشاره کرد که پلتفرم‌های خصوصی به دلیل هزینه‌هایی که برای شناسایی مشتریان بدحساب صرف کرده‌اند، انگیزه اقتصادی برای اشتراک‌گذاری رایگان این داده‌ها با رقبا ندارند. راهکار پیشنهادی او، ورود رگولاتور برای ایجاد یک نظام متمرکز و الزام‌آور برای تبادل داده‌های اعتباری میان همه بازیگران است. اسماعیلی نیز بر مفهوم «داده باز» تأکید کرد و گفت: داده‌های مالی متعلق به مشتری است و او باید بتواند با رضایت خود، سابقه خوش‌حسابی‌اش را میان پلتفرم‌های مختلف جابه‌جا کند تا از خدمات بهتری بهره‌مند شود.

اصلاح رگولاتوری؛ از محیط آزمایشگاهی تا نرخ‌گذاری پویا

شرکت‌کنندگان در نشست کافه تیف بر لزوم تغییر رویکرد رگولاتور از کنترل‌گری دستوری به تسهیل‌گری تأکید کردند. داوود محمدبیگی پیشنهاد داد که رگولاتور با ایجاد یک «سندباکس» (محیط آزمایشی)، امکان تست مدل‌های جدید قیمت‌گذاری و نرخ‌های تسهیلات را فراهم کند تا آثار واقعی آن‌ها بر بازار به صورت شفاف ارزیابی شود.

وی افزود که پلتفرم‌ها به دلیل شناخت بهتر از مشتری، بهترین «بازوی توزیع اعتبار» برای بانک‌ها هستند، مشروط بر اینکه مدل اقتصادی آن‌ها زیر فشار نرخ‌های دستوری از بین نرود.

مهدی مومنی نیز با انتقاد از نرخ‌گذاری دستوری، بیان کرد که در بازارهای جهانی، نرخ و شرایط اعتبار به صورت پویا و بر اساس سطح ریسک هر مشتری تعیین می‌شود؛ اما در ایران، محدودیت‌های مقرراتی مانع از اجرای کامل این مدل و مدیریت دقیق ریسک شده است.

در پایان دهمین نشست کافه تیف، متخصصان بر این نکته اجماع داشتند که آینده پرداخت اعتباری در ایران در گرو چهار محور اصلی است: اصلاح سیاست‌های تنظیم‌گری، توسعه زیرساخت‌های اعتبارسنجی مدرن، تسهیل دسترسی به داده‌های مالی و تقویت همکاری استراتژیک میان بانک‌ها و فین‌تک‌ها. فعالان حاضر در کافه تیف تأکید کردند که با وجود سهم ناچیز فعلی (کمتر از یک درصد تراکنش‌ها)، پتانسیل رشد این بازار برای محرک ساختن اقتصاد دیجیتال و ارتقای رفاه عمومی بسیار بالاست .